بررسی پیامدهای گسترش شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان بر هویت

[mahdy30na]

بررسی پیامدهای گسترش شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان بر هویت فرهنگی خانواده

نویسنده: مجتبی فتحعلی‌زاده


بیش از دو دهه است که ماهواره‌ها علاوه بر مأموریت‌های پیشین خود در عرصه نظامی، به شدت وارد عرصه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شده‌اند و به مثابة سلاحی راهبردی به خدمت اهداف دولت‌های برخوردار از این فناوری به‌ویژه کشورهای نظام سلطه درآمده‌اند. در این حال، تهدید هویت ملی، مذهبی، فرهنگی و خانوادگی از مباحث مهم مطرح در عرصه برنامه‌های ماهواره‌ای است.

• مهم‌ترین و اساسی‌ترین معضل ماهواره تطابق نداشتن بسیاری از فرهنگ‌های دنیا با فرهنگ دینی و چارچوب اعتقادی ماست.
• در نظام سنتی، نهاد خانواده به عنوان اصلی‌ترین کارگزار هویت فرهنگی افراد به‌شمار می‌آمد، اما با توجه به تغییرات جوامع و رشد فناوری، شاهد پیدایی رقبای جدی در کنار خانواده همچون رسانه‌‌های ارتباط جمعی در امر هویت فرهنگی افراد هستیم.

• در بین رسانه‌های متنوع و نوین می‌توان از ماهواره به عنوان یکی از پرمخاطب‌ترین رسانه‌ها در سراسر جهان یاد کرد که امروزه نقشی مهم در رشد شخصیت افراد ایفا می‌کند.

بر این اساس، مسئله اصلی مقاله حاضر توجه به چگونگی تأثیرگذاری ماهواره و تعامل آنان در بروز بحران هویت فرهنگی خانواده است. الگوی تحلیلی توصیفی، روشِ تحقیق مقالة حاضر در رسیدن به دریافت‌های پژوهش است.
واژگان کلیدی: شبکه‌های ماهواره‌ای، خانواده، جنگ نرم، هویت فرهنگی.
ادامه دارد...
منبع : فصلنامه عملیات روانی شماره ۳۵ زمستان و بهار ۹۲-۱۳۹۱

[mahdy30na]

بسم الله الرحمن الرحیم

ادامه بحث

• تأثیرات ماهواره بر خانواده

ماهواره، يكي از رسانه‌هاي قدرتمند ارتباط جمعي به شمار مي‌آيد. اين ابزار، به دليل ويژگي‌هاي منحصر به فرد خود، قادر است پيام‌هاي تصويري را به دورترين نقاط منتقل كند و تعداد بي‌شماري از افراد را در سراسر دنيا مورد خطاب قرار دهد.

• همچنان كه ماهواره مي‌تواند در هشيار كردن، اطلاع‌رساني و در حوزه پژوهش، سياست و ... نقش مهمي داشته باشد؛ برنامه‌هاي تخريبي و نابهنجاري نيز دارد؛
• تا جايي كه برخي از جامعه‌شناسان و كارشناسان فرهنگي را بر آن داشته تا براي مصونيت جامعه انساني، به ويژه نهاد خانواده چاره‌انديشي كنند. بدين‌ترتيب، تأثير برنامه‌هاي اين ابزار قدرتمند بر افكار عمومي و عملكرد آن را به‌ويژه از نظر تربيتي و جامعه‌پذيري نبايد از نظر دور داشت.

• از سوی دیگر، هویت یک جامعه به هسته‌های اصلی آن جامعه وابسته است که این هسته اصلی خانواده‌ها هستند.

امروزه شاهد دگرگونی ارزش‌های خانواده هستیم؛ البته منظور این نیست که خانواده‌ها در حال متلاشی شدن و نابود شدن هستند، بلکه امروزه هویت خانواده‌ها به دلیل تأثیرگذاری رسانه‌ها در حال تغییر است. حقیقت خانواده کنار هم قرار گرفتن یک زن و مرد به همراه پذیرش مسئولیت زندگی و تربیت نسل بعد است.
در حالی که در دنیای جدید، در عین اینکه اعضای خانواده در کنار هم قرار دارند ولی مسئولیتی جدی نسبت به یکدیگر احساس نمی‌کنند(خوشنویس، 1389). حضور رسانه‌ها به‌طور اعم و رسانه‌های ماهواره‌ای به‌طور اخص، تأثیرات بسیار عمیقی بر خانواده به عنوان گروه نخستین گذاشته است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

• - رسانه‌ای ماهواره‌ای دیوار خانه را هر چه بیشتر نفوذپذیرتر ساخته و برنامه‌های خود را نه تنها در سطح ملی بلکه در سطح جهانی به خانواده‌ها وارد می‌کنند.
• - خانواده ابعاد سنتی، ملی و تک‌ساحتیِ خود را از دست داده و چندساحتی می‌شود.
• - خانواده دیگر محل استراحت نیست؛ می‌توان در آن کار کرد یا به برقراری ارتباط با دنیای خارج پرداخت؛
• - طرز چیدن مبلمان و اثاثیه خانواده تحت تأثیر رسانه قرار می‌گیرد.
• - معماری خانواده‌ها به دلیل حضور رسانه‌های نوین تغییر می‌یابد.
• - رابطة انسان با انسان جای خود را به رابطة انسان با اشیا می‌دهد.
• - در مرحله پست‌مدرن، حتی ارتباط موزاییکی افراد خانواده نیز از بین می‌رود به این صورت که هر کس به اتاق خود می‌رود و برنامه مورد علاقه خود را دریافت می‌کند. در اینجا نظریه اتمیسم و تکه‌تکه شدن خانواده‌ها مطرح می‌شود.
• - از آنجا که افراد می‌توانند در زمان‌های مختلف بینندة یک برنامه باشند حتی لزوم حضور فیزیکی آنها برای دریافت برنامه در کنار یکدیگر از بین می‌رود.
• - فضای عاطفی خانواده‌ کاهش می‌یابد.
• - عادات خانواده تغییر می‌کند برای نمونه، ساعات غذا خوردن با رسانه‌ها تطبیق ‌می‌یابد و نوع غذا به دلیل استفادة هر چه بیشتر از شبکه‌های ماهواره‌ای تغییر کرده و ساده‌تر می‌شود.
• - خانواده که در اصل گروه نخستین است، ثانوی می‌شود و این امر نتایجی از جمله بزرگی یا آگاهی زودرسِ فرزندان را به دنبال دارد.
• - تفاوت بین آنچه از طریق شبکه‌های ماهواره‌ای دریافت می‌شود و آنچه در زندگی واقعی وجود دارد خانواده را دچار تضاد می‌کند.
• - ارزش‌های خانواده مخدوش می‌شود و در نتیجه شخصیت‌های دوگانه‌ای شکل می‌گیرد(خواجه‌نوری، 1381، صص231- 2).
• - گذراندن وقت بيشتر براي تماشاي ماهواره، نشان‌دهنده علاقه كم‌تر به مطالعه است و به احتمال زياد، فرد را تنبل و از نظر رواني، منفعل بار مي‌آورد، فعاليت ذهني را كُند و روح انسان را مسخ مي‌كند.
• - ماهواره، مبلّغ پرخاش‌گري و ستيزه‌جويي است. گاه نیز انسان را به ترس از خشونت واقعي مبتلا مي‌سازد؛ بدين معنا كه فرد از جنگ و مبارزة واقعي مي‌هراساند.
• - تماشاي تصويرها و فيلم‌هاي مبتذل، كم كم انسان را معتاد مي‌كند، به‌گونه‌اي كه اگر فرد روزي به سراغ ماهواره و عكس‌هاي مبتذل آن نرود، در زندگي خود احساس كمبود مي‌كند و حالت كسالت به او دست مي‌دهد. تماشاي صحنه‌هاي مبتذل، ذهن و انديشة انسان را تسخير مي‌كند. فردي كه خود را به ديدن اينگونه تصويرها عادت داده است، به كار و فعاليت سازندة اقتصادي بي‌رغبت مي‌شود.
• - ماهواره، موجب از بين رفتن حجاب‌هاي اخلاقي و ديني از بسياري مسائل، به‌ويژه در زمينه‌هاي جنسي و خشونت مي‌شود. در گذشته، دنياي ناشناخته و اسرارآميزِ زندگي بزرگسالان، آنها را از كودكان و نوجوانان متمايز مي‌ساخت و به عبارت ساده‌تر، اين تفكيك، بر پايه شرم استوار بود. كودكان و نوجوانان، درباره مسائل جنسي، پول، خشونت، بيماري، مرگ و نظاير آن، لب فرو مي‌بستند؛ اما به‌تدريج و با كسب آگاهي‌هاي جديد از راه ماهواره، همة آن نوع رازداري‌ها به فراموشي سپرده مي‌شود.
• - بلوغ زودرس، از ديگر پي‌آمدهاي ديدن چنين تصويرهايي به‌شمار مي‌رود. به‌طور طبيعي، اگر نوجوان يا جواني كه چنين صحنه‌هايي را مي‌بيند، شرايط ازدواج و تشكيل زندگي زناشويي را نداشته باشد، خواهد كوشيد عطش كاذب خود را از راه‌هاي ديگر فرو نشاند. اينجاست كه مشكلات اخلاقي ديگري مانند روابط نادرست و... پديد مي‌آيد.
• - كودكان و نوجوانان، به علت هزينه‌كردن وقت زيادي براي تماشاي برنامه‌هاي تلويزيوني و ماهواره‌اي كه تا پاسي از شب ادامه مي‌يابد، صبح‌ها با تأخير به كلاس درس مي‌آيند و خواب‌آلود هستند؛ در نتيجه، بيشتر آنان، عملكردی نامطلوب در مدرسه دارند.

البته باید توجه داشت که هر کدام از آسیب‌های یادشده، آسیب‌های کلی است که با استفاده از بیشتر شبکه‌های ماهواره‌ای ممکن است حاصل شود، اما هر شبکه ماهواره‌ای که در موضوعی خاص تأسیس می‌شود می‌تواند آسیب‌های ویژة خود را نیز داشته باشد.

به طور کلی، نقش ماهواره در تغيير ماهيت افكار عمومي پيرامون مسائل فرهنگی، سياسي و اقتصادي، قابل توجه است. تصميم‌گيري و اظهار نظر افراد در اين زمينه‌ها، برخاسته از احساسات ناشي از تبليغات است؛ زيرا تماشاي تصاوير، قدرت تفكر و تعمق را از فرد سلب مي‌كند و در عوض، روند تصميم‌گيري او را با احساسات و عواطفي كه از تماشاي تصاوير به وجود مي‌آيند، تحت تأثير قرار مي‌دهد.

ماهواره، واقعيت‌ها را آن‌طور كه بايد و شايد به تصوير نمي‌كشد. گاهي، بنگاه‌هاي استعماري و.... هستند كه مسائل را بزرگ و كوچك مي‌نمايند و به افراد، مجال تأمل و تفكر و آزادي بيان جزئيات را نمي‌دهند؛ زيرا رابطه ميان ماهواره و مخاطب، رابطه‌اي يك‌سويه است و در اين فرآيندِ پيام‌رساني، تعيين نوع پيام‌ها و آگاهي‌ها، در اختيار فرستنده است و گيرنده پيام، به‌گونه‌اي خنثي و منفعل آن ‌را دريافت مي‌كند.

همانگونه كه اعتياد به مواد مخدر، ويرانگر بنيادهاي اخلاقي و خانوادگي و اجتماعي است، استفاده و اعتياد به برنامه‌هاي مخرب ماهواره‌اي نيز ارزش‌هاي اخلاقي و خانوادگي و اجتماعي را به‌شدت تهديد مي‌كند و بسياري از افرادي كه زمان زيادي از شبانه‌روز را به تماشاي برنامه‌هاي ضداخلاقي ماهواره و اينترنت اختصاص مي‌دهند، به يقين، از همين راه، به انحراف‌هاي گوناگون، آلوده مي‌شوند.

فقط یک مجلس دیگر با نتیجه گیری با ما همراه باشید

[mahdy30na]

بسم الله الرحمن الرحیم

مجلس اخر

• نتیجه‌‌گیری

امروزه بر اساس اصل رقابت بين نهادها، تلويزيون ارتباطی تنگاتنگ با نظام‌هاي آموزشي و خانواده داشته و اين رسانه تلاش مي‌نمايد تا جايگاهی مهم در هدايت و كنترل افراد جامعه به‌ويژه نوجوانان و جوانان داشته باشد، بنابر این، اين رسانه مي‌تواند موجبات سعادت يا گمراهي نسل آينده را فراهم آورد كه از اين نظر ضرورت دارد برنامه‌ريزان به هماهنگي نظام آموزشي با برنامه‌هاي اين رسانه بپردازند ولي به واسطه انفجار اطلاعاتي، امواج تلويزيوني به عنوان مهمانان ناخوانده، تمامي حريم‌هاي خانوادگي را شكسته و خود را بر جامعه تحميل مي‌کنند.

در ادامه برخی از راهکارهایی که توسط کارشناسان فرهنگی برای حفاظت خانواده در برابر امواج ماهواره توصیه شده، ارائه می‌شود:

• - اتخاذ سياست‌هاي اقناعي و ايجاد شناخت لازم در مورد اثر سوء تماشاي برنامه‌هاي بيگانه از طريق طرح گفت و گوي جوانان همچنين همسوسازي برنامه‌هاي تلويزيون بر اساس خواسته‌هاي منطقيِ خانواده‌‌ها؛
• - ايجاد تنوع و جاذبه در برنامه‌هاي تلويزيون ايران و تلاش در جهت جلوگيري از سانسور افراطي برنامه‌ها؛
• - برنامه‌ريزي جدي در خصوص متنوع و پربار نمودن برنامه‌هاي تلويزيون ايران به‌ويژه در فصل تابستان با توجه به اوقات فراغت دانش‌آموزان و مساعد بودن هوا برای بهره‌بردن از برنامه‌هاي تلويزيون بيگانه؛
• - از طريق آموزش‌هاي منطقي به‌ويژه با بهره‌گیری از امكانات و برنامه‌هاي آموزش و پرورش مانند آموزش خانواده شرايط براي نهادينه‌كردن ديدگاه‌ها و ارزش‌هاي مورد اجماع فراهم شود تا دست کم تفاوتی معنادار بين فرزندان خانواده‌هاي مذهبي با فرزندان خانواده‌هاي غيرمذهبي به وجود آيد؛
• - بهره‌گیری از ابزارهاي غيرمستقيم و پرهيز از افراطي‌گري و حساسيت‌هاي بيش از اندازه؛
• - بهره‌گیری از شخصيت‌هاي موجه در رسانه‌هاي گروهي و هماهنگي بين گفتار و كردار در زندگي فردي و اجتماعی؛
• - پخش برنامه‌هاي جذاب، فيلم‌هاي سينماييِ مناسب، سانسور نكردن اخبار داخلي و خارجي، عدم شركت در درگيري‌هاي سياسي و جناحي، اتخاذ شيوه‌هاي تبليغ مناسبِ مذهبي، دعوت مخالفان و موافقان در ميزگردهاي مختلف، دوري از تظاهر به دین‌‌داری و برخورد منطقي با قضايا، و ارائه الگوهاي منطقي برای الگوپذيري جوانان
• - برنامه‌سازی بر اساس نیاز مخاطب جامعه.
• - تأسیس شبکه‌های خصوصی تحت نظر سازمان‌های نظارتی می‌تواند برای ایجاد رقابت و افزایش مخاطب مؤثر باشد.
• - رقابت در عرصه رسانه باعث کشش و گرایش مخاطب به رسانه می‌شود، چنانچه صدا و سیما فرهنگ رسانه‌های برون‌مرزی را مغایر با اصول جامعه می‌داند باید به تولید فرهنگ در برنامه‌های خود بپردازد، به طور طبیعی زمانی که این تولید وجود ندارد تهاجم فرهنگ این رسانه‌ها روز به روز افزایش پیدا خواهد کرد.

به‌طور کلی، عواملی همچون محیط بسته، رقابتی نبودن، عمل نکردن براساس نیاز مخاطب، دروازه‌بانیِ یک‌طرفة پیام، آزاد نگذاشتن ذهن مخاطب در انتخاب و قطره‌چکانی اطلاعات به مخاطب، باعث روی‌آوردن مخاطبان به سوی رسانه‌ها و شبکه‌های برون‌مرزی و عدم استقبال از شبکه‌های داخلی می‌شود. بديهي است در مقابل هجوم فرهنگي بايد مقابله فرهنگي صورت گيرد.

برنامه‌سازان فرهنگي و هنري و سازمان‌هايي مانند صدا و سیما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان‌ تبليغات اسلامي، نظام آموزش و پرورش، نظام آموزش عالي و ديگر ارگان‌هاي دولتي بايد در بخش غني‌سازي و سالم‌سازي فرهنگ سرمايه‌گذاري کنند. در مقابل تهاجم فرهنگي بايد فعاليت، برنامه‌سازي، تفريحات سالم و امکانات کافي ايجاد شود، چرا که منع و مقابله تنها راه مقابله نيست.

بر این اساس، رسالت اصلي مسئولان فرهنگي، ايمن‌سازي افراد، به‌ويژه جوانان و نوجوانان در برابر هجوم بيگانگان و افزايش قدرت مقاومت آنان است. ايمن‌سازي نيز تنها با برنامه‌ريزيِ هماهنگ و درازمدت، براي فرهنگ‌سازي ديني، گسترش شناخت معارف الهي و تنومند ساختن باورهاي اصيل مذهبي در جامعه، ميسر است كه مي‌تواند با گذشت زمان، افراد جامعه را به خودآگاهي و خودباوري برساند. به ديگر سخن، نوجوانان بايد به‌گونه‌‌اي تربيت شوند كه آگاهانه و با اختيار كامل، از آلودگي و گناه بپرهيزند.

از برخوردهاي فيزيكي و محدوديت‌آفريني در استفاده از ماهواره و اينترنت و.... نيز تنها بايد به عنوان برنامه تكميلي و يكي از راه‌هاي ايمن‌سازي، بهره برده شود. اگر محدوديت‌آفريني در استفاده از برنامه‌هاي ماهواره، بدون جايگزين كردن برنامه‌هاي سازنده و مورد علاقه جوانان باشد، به نتيجه نخواهد رسيد و جوانان به انحراف‌ها و مشكلات ديگري دچار خواهند شد. بنابراين، با انتخاب برنامه‌هاي مناسب يا جايگزين‌كردن فعاليت‌هاي ديگر به جاي تماشاي برنامه‌هاي ويرانگر ماهواره‌اي، مي‌توان از پيامدهاي منفي آنها پيش‌گيري كرد.

براي رشد فرهنگ اسلامي در جامعه، مي‌توان از روش‌هاي زير بهره گرفت:

1- عمل به ارزش‌هاي مكتبي و ملّي از جانب مسئولان نظام؛

2- برداشتن محدوديت‌هاي غيرضروري در زمينه‌هاي گوناگون، تا آنجا كه به رواج ضد ارزش‌ها نينجامد؛

3- تهيه فيلم‌هايي با موضوع‌هاي متناسب با تعليم و تربيت اسلام؛

4- ارائه برنامه‌هاي مناسب از تلويزيون؛

5- تهيه نوارهاي ويديويي مجاز و...؛

6- تقویت باورهای دینی در میان افراد جامعه به‌ویژه زنان و دختران؛

7- تحكیم پیوندهای عاطفی میان اعضای خانواده؛

8- حركت آگاهانه و صحیح مدیران فرهنگی جامعه برای كاهش تأثیرات منفی برنامه‌های ماهواره؛

9- حركت مقابله‌ایِ صدا و سیما برای ساختن و بازنمایی مجدد ارزش‌های جامعه و صیانت از حریم خانواده به منظور مقابله با آثار منفی فیلم‌های نامناسب ماهواره‌اي؛

10- آگاهی دادن به مردم نسبت به آسیب‌های ماهواره و اهداف آن؛

11- فرهنگ‌سازي؛

12- شناخت اهداف دشمن در تهاجم فرهنگي؛

13- تقويت بينش دينى و سياسى؛

14- دقت در محتوای برنامه‌هاى آموزش و پرورش كودكان، نوجوانان و جوانان؛

15- زدودن فقر اقتصادى؛

16- احياى عزت نفس؛

17- مبارزه با روحيه تجمل‌گرايى؛

18- اشباع نيازهاى طبيعى انسان از راه‌هاى مشروع؛

19- پيشگيرى از نفوذ عوامل فرهنگى دشمن؛

20- استفاده از همه ابزارهاى ممكن براى دفاع فرهنگى؛

21- تدوين معيارهاى نوين ارزيابى آثار فرهنگى؛

22- گسترش امر به معروف و نهى از منكر.

به‌یقین اگر برنامه‌های داخلی بتواند پاسخ‌گوی نیاز مردم باشد آنها به ماهواره مراجعه نخواهند کرد. رادیو و تلویزیون باید پاسخگوی نیازهای افراد باشند. غنی‌کردن برنامه‌های داخلی صدا و سیما، شناختن نیازهای افراد جامعه، تعلیم، آگاهی بخشیدن و آشنا کردن افراد از تأثیرات مخرب ماهواره توسط جامعه‌شناسان، روان‌شناسان و علما بهترین راه مبارزه با ماهواره است.
البته این یک نگاه روان‌شناسانه است اما وقتی صحبت از شکستن حریم‌ها و آسیب به نظام جمهوری اسلامی به میان می‌آید دولت موظف است برخوردی قانونی کند.

پایان
امیدوارم این مطالب مورد استفاده برای تحقیقات اینده قرار بگیره