فرق بین انتقاد ، غیبت و تهمت

[عبدالرحمن]

بسم الله الرحمن الرحیم

انتقاد

غیبت

تهمت

واژه هایی که در این دوره زمانه با هم ترکیب شده اند

انتقاد چیست؟

یک نفر در حال انجام خطائیست و ما برای آنکه اصلاحگری کنیم به خود او این عیب را متذکر می شویم

این یک نوع اصلاحگری است که بسیار پسندیده است


غیبت چیست؟

این است كه در غیاب كسى سخنى گویند اما سخنى كه عیبى از عیوب او را فاش سازد، خواه این عیب جسمانى باشد، یا اخلاقى، در اعمال او باشد یا در سخنش، و حتى در امورى كه مربوط به او است مانند لباس، خانه، همسر و فرزندان و مانند این ها و وی آن ها را فاش نکند و راضی به فاش شدنش هم نباشد


تهمت،بهتان و افترا چیست؟

اگر کسی عیبی را اصلا نداشته باشد داخل در عنوان تهمت خواهد بود كه گناه آن به مراتب شدیدتر و سنگین تر است.


دو حدیث در این مورد

رسول اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله :

أَتَدرونَ مَا الغيبَةُ؟ قالوا: اَللّه‏ُ وَرَسولُهُ أَعلَمُ، قالَ: ذِكرُكَ أَخاكَ بِما يَكرَهُ قيلَ: أَرَأَيتَ إِن كانَ فى أَخى ما أَقولُ؟ قالَ: إِن كانَ فيهِ ما تَقولُ فَقَدِ اغتَبتُهُ وَإِن لَم يَكُن فيهِ ما تَقولُ فَقَد بَهَتَّهُ؛
آيا مى‏دانيد غيبت چيست؟ عرض كردند: خدا و پيامبر او بهتر مى‏دانند. فرمودند: اين كه از برادرت چيزى بگويى كه دوست ندارد. عرض شد: اگر آنچه مى‏گويم در برادرم بود چه؟ فرمودند: اگر آنچه مى‏گويى در او باشد، غيبتش كرده اى و اگر آنچه مى‏گويى در او نباشد، به او تهمت زده‏اى.

الترغيب والترهيب، ج3، ص515، ح31


و از امام صادق علیه السلام

«الغیبة ان تقول فى اخیك ما ستره الله علیه ، و اما الامر الظاهر فیه ، مثل الحدة و العجلة ، فلا ، و البهتان ان تقول ما لیس فیه؛ غیبت آن است كه در باره برادر مسلمانت چیزى را بگوئى كه خداوند پنهان داشته، و اما چیزى كه ظاهر است مانند تندخوئى و عجله داخل در غیبت نیست، اما بهتان این است كه چیزى را بگوئى كه در او وجود ندارد»


اینجا روشن مى شود عذرهاى عوامانه اى كه بعضى براى غیبت مى آورند مسموع نیست، مثلا گاهى غیبت كننده مى گوید این غیبت نیست، بلكه صفت اوست! در حالى كه اگر صفتش نباشد تهمت است نه غیبت. یا این كه مى گوید: این سخنى است كه در حضور او نیز مى گویم، در حالى كه گفتن آن پیش روى طرف نه تنها از گناه غیبت نمى كاهد بلكه به خاطر ایذاء، گناه سنگین ترى را به بار مى آورد


قرآن کریم شدیدا این کار را نهی می کند که فحشاء (و به تعبیر قرآن: فاحشه) یعنی زشتیهای مسلمانان، حتی زشتیهای واقعیشان پخش بشود: «ان الذین یحبون ان تشیع الفاحشه فی الذین آمنوا لهم عذاب الیم؛ کسانی که دوست دارند فاحشه در میان کسانی که ایمان آورده اند شیوع پیدا کند برایشان عذاب دردناکی است» (سوره نور/ آیه 19)


و در آخر از امام صادق عليه‏السلام :

اِذَا اتَّهَمَ المُؤُمِنُ اَخاهُ اِنماثَ الايمانُ مِن قَلبِهِ كَما يَنماثُ المِلحُ فِى الماءِ ؛
هرگاه مؤمن به برادر [دينى] خود تهمت بزند، ايمان در قلب او از ميان مى‏رود، همچنان كه نمك در آب، ذوب مى‏شود.
كافى، ج 2، ص 361، ح 1

---

احادیثی در این باره

غیبت چیست؟

رسولُ اللّه صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم
لأبي ذَرٍّ: يا أباذرٍّ ،إيّاكَ والغِيبَةَ ؛ فإنَّ الغِيبَةَ أشَدُّ مِن الزِّنا ... قلتُ : يا رسولَ اللّه ، وما الغِيبَةُ ؟ قالَ : ذِكرُكَ أخاكَ بما يَكرَهُ ، قلتُ : يا رسولَ اللّه ، فإن كانَ فيهِ ذاكَ الذي يُذكَرُ بهِ ؟ قالَ : اِعلَمْ أ نَّكَ إذا ذَكَرتَهُ بما هو فيهِ فقدِ اغتَبتَهُ ، وإذا ذَكَرتَهُ بما ليسَ فيهِ فَقَد بَهَتَّهُ .

پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم - خطاب به ابوذر - :
اى ابوذر! از غيبت بپرهيز، كه غيبت بدتر از زناست ... ابوذر گويد : عرض كردم : اى پيامبر خدا ! غيبت چيست ؟ فرمود : غيبت اين است كه از برادرت چيزى بگويى كه خوش ندارد . عرض كردم : اى پيامبر خدا ! اگر آنچه درباره او گفته مى‏شود در او باشد چه ؟ فرمود : بدان كه اگر آنچه در او هست بگويى غيبتش كرده‏اى و اگر آنچه در او نيست بگويى ، به او بهتان زده‏اى .

بحار الأنوار : 77 / 89 / 3 منتخب ميزان الحكمة : 436


عنه صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
الغِيبَةُ ذِكرُكَ أخاكَ بما يَكرَهُ .

پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
غيبت آن است كه از برادرت چيزى بگويى ، كه خوش ندارد .

كنز العمّال : 8024 منتخب ميزان الحكمة : 436


عَمرُو بنُ شُعَيبٍ عن أبيهِ عن جدِّهِ : أنّهم ذَكَرُوا عندَ رسولِ اللّه صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم رجُلاً فقالوا : لا يَأكُلُ حتّى يُطعَمَ ، ولا يَرحَلُ حتى يُرحَلَ لَهُ ، فقالَ النبيُّ صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
اغتَبتُمُوهُ ، فقالوا : يا رسولَ اللّه ، إنّما حَدَّثْنا بما فيهِ ! قال : حَسبُكَ إذا ذَكَرتَ أخاكَ بما فيهِ .

عمروبن شعيب - از قول پدرش از جدّش - :
آنان در حضور پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم از مردى سخن به ميان آوردند و گفتند : بايد غذا را در دهانش بگذارند و جهاز شترش را براى او ببندند . پيامبر صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم فرمود : غيبتش را كرديد .عرض كردند : اى پيامبر خدا ، ما چيزى را (از معايب) گفتيم كه در او هست ! پيامبر فرمود : (براى غيبت همين) كافى است كه درباره برادرت آن بگويى ، كه در او هست .

الترغيب والترهيب : 3 / 506 / 13 ، منتخب ميزان الحكمة : 436


يعنى به حدّى ناتوان يا تنبل است كه نياز به كمك دارد، تا به او آب و غذا بدهد و براى مسافرت بايد او را بر دوش حمل كند يا بر مركبش سوار شود.



الإمامُ الكاظمُ عليه‏السلام :
مَن ذَكَرَ رجُلاً مِن خَلفِهِ بما هُو فيهِ ممّا عَرَفَهُ الناسُ لم يَغتَبْهُ ، ومَن ذَكَرَهُ مِن خَلفِهِ بما هُو فيهِ ممّا لايَعرِفُهُ الناسُ اغتابَهُ .

امام كاظم عليه‏السلام :
هر كس پشت سر ديگرى چيزى بگويد كه در او هست و مردم هم آن را مى‏دانند غيبتش نكرده‏است ، اما اگر كسى پشت سرش چيزى را بگويد كه در او هست ولى مردم نمى‏دانند ، غيبتش كرده‏است .

الكافي : 2 / 358 / 6 منتخب ميزان الحكمة : 438


غیبت كردن از چه كسانی جایز است؟

رسولُ اللّه صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
أربَعةٌ لَيست غِيبَتُهُم غِيبَةً : الفاسِقُ المُعلِنُ بِفِسقِهِ ، والإمامُ الكَذّابُ إن أحسَنتَ لم يَشكُرْ وإن أسَأتَ لم يَغفِرْ ، والمُتَفَكِّهونَ بالاُمَّهاتِ ، والخارِجُ عنِ الجَماعةِ الطاعِنُ على اُمَّتِي الشاهِرُ علَيها بسَيفِهِ .

پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
چـهار كسند كـه غيبت كردن از آنها غـيبت نيست : فاسقى كه فسق خودرا آشكارمى‏سازد ، پيشواى دروغگويى كه اگر خوبى كنى ، سپاسگزارى نمى‏كند و اگر بدى كنى ، نمى‏بخشد ، كسانى كه از سر خنده و شوخى فحش مادر مى‏دهند و كسى كه از جماعت مسلمانان كناره گيرد و بر امّت من عيب گيرد و به روى آنها شمشير كشد .

بحار الأنوار : 75 / 261 / 64 منتخب ميزان الحكمة : 438


[b]صدق الله و رسوله

[mojtabamax]

یادمه در یکی از بیانات رهبر انقلاب به این مطلب برخوردم:

برخی طوری انتقاد میکنند که دیگران خیال میکنند آنها مخالف نظام هستند.

بنده هم به دستگاه های مختلف انتقاد دارم و انتقاد میکنم...اما آیا کسی در مورد من چنین فکری میکند...

باید به روش صحیحش انتقاد کرد...

[عبدالرحمن]

و احادیثی دیگر

غیبت كردن چه محرومیتی می آورد؟

مَنِ اغتابَ مُسلِما أو مُسلمَةً لم يَقبَلِ اللّه‏ُ صَلاتَهُ ولاصيامَهُ أربَعينَ يَوما ولَيلةً ، إلاّ أن يَغفِرَ لَهُ صاحِبُهُ .

پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
هر كس از مرد يــا زن مسلمانى غيبت كند ، خداوند تا چهل شبانه روز نماز و روزه او را نپذيرد مگر اين كه غيبت شونده او را ببخشد .

بحار الأنوار : 75 / 258 / 53 منتخب ميزان الحكمة : 436



غیبت كردن چه اثری در نامه ی اعمال می گذارد؟

يُؤتى بأحَدٍ يَومَ القِيامَةِ يُوقَفُ بينَ يَدَيِ اللّه ويُدفَعُ إلَيهِ كتابُهُ فلا يَرى حَسَناتِهِ ، فيقولُ : إلهي ، ليسَ هذا كتابِي ! فإنّي لا أرى فيها طاعَتي ؟! فيقالُ لَهُ : إنّ رَبَّكَ لايَضِلُّ ولايَنسى ، ذَهَبَ عَمَلُكَ بِاغتِيابِ الناسِ ، ثُمّ يُؤتى بآخَرَ ويُدفَعُ إلَيهِ كتابُهُ فَيَرى فيهِ طاعاتٍ كثيرَةً ، فيقولُ : إلهي ، ما هذا كتابِي ! فإنّي ما عَمِلتُ هذهِ الطَّاعاتِ ! فيقالُ : لأنَّ فلانا اغتابَكَ فَدُفِعَت حَسَناتُهُ إلَيكَ .

پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
روز قـيامـت فــردى را مى‏آورند و او را در پيشگاه خدا نگه مى‏دارند و كارنامه‏اش را به او مى‏دهند ، امّا حسنات خود را در آن نمى‏بيند . عرض مى‏كند : الهى ! اين كارنامه من نيست ! زيرا من در آن طاعات خود را نمى‏بينم ! به او گفته مى‏شود : پروردگار تو نه خطا مى‏كند و نه فراموش . عمل تو به سبب غيبت كردن از مردم بر باد رفت . سپس مرد ديگرى را مى‏آورند و كارنامه‏اش را به او مى‏دهند . در آن طاعت بسيارى را مشاهده مى‏كند . عرض مى‏كند : الهى ! اين كارنامه من نيست ! زيرا من اين طاعات را به جا نياورده‏ام ! گفته مى‏شود : فلانى از تو غيبت كرد و من حسنات او را به تو دادم .

جامع الأخبار : 412 / 1144 منتخب ميزان الحكمة : 436


غیبت كردن چه بازگشتی دارد؟

الإمامُ الصّادقُ عليه‏السلام :
لا تَغتَبْ فتُغتَبُ ، ولا تَحفِرْ لِأخِيكَ حُفرَةً فَتَقَعَ فيها ؛ فإنَّكَ كما تَدينُ تُدانُ .

امام صادق عليه‏السلام :
غيبت نكُن ، كه از تو غيبت مى‏شود . و براى برادرت چاه مكَن كه خود در آن مى‏افتى ؛ زيرا با هر دست بدهى ، با همان دست پس مى‏گيرى .

بحار الأنوار : 75 /249 /16 منتخب ميزان الحكمة : 436


غیبت چگونه دین را تباه می كند؟
رسولُ اللّه صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
الغِيبَةُ أسرَعُ في دِينِ الرجُلِ المُسلمِ مِن الآكِلَةِ في جَوفِهِ .

پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
غيبت كردن در (نابودى) دين آدمى ، زودتر كارگر افتد تا بيمارى خوره در اندرون او .

الكافي : 2 / 357 / 1 منتخب ميزان الحكمة : 436


و اما حدیث آخری در این ارسال

چرا غیبت از زنا بدتر است؟
عنه صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
الغِيبَةُ أشَدُّ مِن الزِّنا ، قيلَ :وكيفَ ؟ قالَ : الرجلُ يَزني ثُمّ يَتوبُ فَيَتُوبُ اللّه‏ُ علَيهِ ، وإنّ صاحِبَ الغِيبةِ لايُغفَرُ لَهُ حتّى يَغفِرَ لَهُ صاحِبُهُ .

پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم:
غيبت‏كردن بدتر از زناست. عرض شد: چگونه؟ فرمود : مرد زنا مى‏كند و سپس توبه مى‏نمايد و خدا توبه‏اش را مى‏پذيرد . امّا غيبت كننده آمرزيده نمى‏شود ، تا زمانى كه غيبت شونده او را ببخشد .

الترغيب والترهيب : 3 / 511 / 24 منتخب ميزان الحكمة : 436

[عبدالرحمن]

رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - غیبت كنندگان را در شب معراج چگونه دید؟

رسولُ اللّه صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
مَرَرتُ ليلةَ اُسرِيَ بيعلى قَومٍ يَخمِشُونَ وُجوهَهُم بأظفارِهمِ ، فقلتُ : يا جَبرَئيلُ ، مَن هؤلاءِ ؟ فقالَ : هؤلاءِ الذينَ يَغتابُونَ الناسَ ويَقَعُونَ في أعراضِهِم .

پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :
در شب معراج ، مردمى را ديدم كه چهره‏هاى خود را با ناخنهايشان مى‏خراشند . پرسيدم : اى جبرئيل ، اينها كيستند ؟ گفت : اينها كسانى هستند كه از مردم غيبت مى‏كنند و آبرويشان را مى‏برند .

تنبيه الخواطر : 1 / 115 منتخب ميزان الحكمة : 436



غیبت كردن كار چه كسی است؟
امير المؤمنين عليٌّ عليه‏السلام :
الغِيبَةُ جُهدُ العاجِزِ .

امام على عليه‏السلام :
غيبت كردن ، كار شخص ناتوان است .

نهج البلاغة : الحكمة 461 منتخب ميزان الحكمة : 436



تمثل برزخی غیبت چیست؟
الإمامُ الحسينُ عليه‏السلام لِرجُلٍ اغتابَ عِندَهُ رجُلاً :
يا هذا ، كُفَّ عنِ الغِيبةِ ؛ فإنّها إدامُ‏كِلابِ النارِ .

امام حسين عليه‏السلام
- به مردى كه در حضور ايشان از مردى غيبت كرد- : اى مرد ! دست از غيبت بردار ؛ زيرا غيبت نواله(=خوراک) سگهاى دوزخ است .

تحف العقول : 245 منتخب ميزان الحكمة : 436


عنه عليه‏السلام :
قالَ رَجُلٌ لعليِّ بنِ الحسينِ عليهماالسلام : إنَّ فُلانا يَنسُبُكَ إلى أ نّكَ ضالٌّ مُبتدِعٌ ! فقالَ لَهُ عليُّ بنُ الحسينِ عليهماالسلام : مارَعَيتَ حقَّ مُجالَسَةِ الرجُلِ حيثُ نَقَلتَ إلَينا حَديثَهُ ، ولا أدَّيتَ حَقِّي حيثُ أبلَغتَني عن أخي ما لَستُ أعلَمُهُ ! ... إيّاكَ والغِيبَةَ فإنّها إدامُ كِلابِ النارِ ، وَاعلَمْ أنّ مَن أكثَرَ مِن ذِكرِ عُيوبِ الناسِ شَهِدَ علَيهِ الإكثارُ أ نّهُ إنّما يَطلُبُها بقَدرِ ما فيهِ .

امام صادق عليه‏السلام :
مـردى بـه على بن حسين عليهماالسلام عرض كرد : فلانى به شما نسبت مى‏دهد كه گمراه و بدعتگذار هستى . على بن الحسين به او فرمود : حقّ همنشينى با آن مرد را پاس نداشتى ؛ زيرا سخن او را به ما منتقل كردى . حقّ مرا نيز به جا نياوردى زيرا از برادرم چيزى به من رساندى كه من آن را نمى‏دانستم ! ... از غيبت بپرهيز ، كه آن خورش سگهاى دوزخ است و بدان كسى كه از مردم زياد عيبگويى كند ، اين عيبگويى زياد بر اين نكته گواهى دهد كه او اين عيبها را به همان اندازه‏اى كه در خودش هست ، مى‏جويد (عيبگويى او از مردم نشان مى‏دهد كه آن عيبها در خود او نيز هست) .

بحار الأنوار : 75 / 246 / 8 منتخب ميزان الحكمة : 436


شنونده ی غیبت چه گناهی دارد؟
امير المؤمنين عليٌّ عليه‏السلام :
السامِعُ لِلغِيبهِ‏كالمُغتابِ .

امام على عليه‏السلام :
شنونده غيبت ، مانند غيبت كننده است .



پيامبر صلى الله عليه و آله:

إِذا وُقِعَ فِى الرَّجُلِ وَأَنتَ فى مَلأٍَ، فَكُن لِلرَّجُلِ ناصِرا وَلِلقَومِ زاجِرا وَقَمُ عَنهُم؛

اگر در ميان جمعى بودى و از كسى غيبت شد، او را يارى كن و آن جمع را از غيبت كردن بازدار و از ميانشان برخيز و برو.

(كنزالعمال، ج3، ص586، ح8028)

[غربت تشیع]

یعنی انتقاد باید حتما خصوصی به خود فرد گفته شود؟
یعنی مثلا اگر کسی یک مقاله انتقاد آمیز (بدون توهین یا تهمت یا غیبت) نسبت به یک مسئول در روزنامه بنویسد اشکال دارد؟

[عبدالرحمن]

(۱۸/آبان/۹۲ ۲۲:۴۲)غربت تشیع نوشته است:  یعنی انتقاد باید حتما خصوصی به خود فرد گفته شود؟
یعنی مثلا اگر کسی یک مقاله انتقاد آمیز (بدون توهین یا تهمت یا غیبت) نسبت به یک مسئول در روزنامه بنویسد اشکال دارد؟

با تشکر از سوالتون
اگر کسی وجه عمومی داشت و حرفها و آثارش در عموم منتشر شد
مثل استاد رائفی
شما هم می توانی با داشتن قصد خیر منصفانه انتقاد کنی و سعی کنی این انتقاد را به او برسانی
یعنی فلان مسئول تا جائی که در عموم کاری را می کند انتقاد وارد است
ولی اگر شنیدی که او فلان خطا رو کرده آن موقع دیگر تبدیل به غیبت می شود
چون خبر نداشتی و او هم راضی به پخش شدنش نبوده
(این جواب نظر شخصی بود البته)