تجلی هنر و معماری اسلامی در حریم رضوی

[soshiant]

بسم الله الرحمن الرحیم
من از حریم رضا جای دیگری نروم...

مدتها بود در نظر داشتم تاپیکی راجع به حرم مطهر امام رضا (علیه السلام) در سایت ایجاد کنم.

شکر که خداوند این فرصت رو به من داد تا با جمع آوری مطالب و تصاویری دراین مورد با تاپیک

*تجلی هنر و معماری اسلامی در حریم رضوی* در خدمت باشم.

در این تاپیک در نظر دارم با معرفی معماری حرم رضوی و همچنین بیان تاریخچه ای از آن به

تمام فضاهای حرم مطهر اشاره کرده و باتوضیح مختصری آنها را معرفی نمایم.

مطالبی که تا اتمام تاپیک گذاشته خواهد شد شامل:

مقدمه

1.تاریخچه ی حرم

2.معرفی فضاها

3.توضیح و تفکیک فضاها

4.تزئینات به کار رفته در حرم رضوی

و همچنین مطالب متفرقه ی مرتبط با عناوین فوق می باشد مانند سبک های معماری و

توضیحات مربوط به تزئینات و ....

امیدوارم تاپیکی که در پیش رو داریم برای عاشقان آقا علی بن موسی الرضا (علیه السلام) مفید بوده وبهره ی

لازم را ببرند و حقیر را از دعای خیرشان بی نصیب نگذارند.

ادامه دارد ...

[soshiant]

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه:

زیارتگاهی به قدمت 12 قرن

شهر مشهد با شهادت امام رضا (علیه السلام) در خاک توس و دهکده‌ سناباد پایه‌گذاری شد و از آن زمان یعنی از سال 203 هجری قمری این منطقه به مشهد توس و مشهدالرضا شهرت یافت.

هنگامی که در تمام خراسان در زمان

حکومت امویان مردم به رهبری "ابومسلم خراسانی" سردار شجاع ایرانی قیام ضد اموی راشروع کردند، سناباد در کنار شهر نوغان روستایی بیش نبود.
در اوج حکومت عباسیان وقتی هارون الرشید به خراسان آمد تا آتش شورش راخاموش سازد در اینجا درگذشت و فرزند نیمه ایرانی وی به خلافت برگزیده شد.

زمانی که حضرت رضا (علیه السلام) در ادامه همان مبارزه ضد خلافت و شیعه خواهی به خراسان آمد با وجود شهادت آن حضرت برگ زرینی در تاریخ این خطه رقم خورد و بدین سان سناباد شهری با اهمیت شد که اقتدار سیاسی و رونق اقتصادی را به دنبال داشت . حضرت پیش از سفرمرو در بقعه هارونی با دست ، محلی را خط کشیده و فرمودند:

اینجا محل دفن من است. از آن تاریخ، آرام آرام گروه‌هایی در اطراف مقبره امام رضا(علیه السلام) معتکف شدند و در قرن چهارم قلعه‌ بسیار محکمی‌در اطراف مقبره امام ایجاد شد.
در قرن هشتم، مشهد شهری کاملا بزرگ و آباد شد و بر اثر توجه ثروتمندان شیعه، آبادانی و رونق آن فزونی یافت. در مدت دوازده قرن که از تاریخ خاکسپاری امام رضا(علیه السلام) می‌گذرد مشهد نیز مانند دیگر نواحی ایران عموما در معرض تاخت و تازهای بسیار بوده و از نظر ویژگی‌های مذهبی- فرهنگی فراز و فرودهای خاص خود را نیز داشته است. این شهر گرچه بر اثر حملات و هجوم‌های مکرر، گاه تا مرز ویرانی کامل نیز سقوط کرده اما به برکت بارگاه امام در کمترین زمان بازسازی و آباد شد،تا جایی که اکنون از بزرگترین شهرهای مذهبی جهان به شمار می‌آید.

حرم مطهر رضوی چگونه ساخته شد؟

دارالاماره یا باغ حمید بن قحطبه طایی، در دهکده سناباد دژ نظامی بود، که تاریخ پیدایش آن به پیش از اسلام می‌رسد. این محل بر سر راه سناباد، نیشابور ، سرخس ، توس و رادکان قرار داشته و در واقع، به عنوان راهداری، تأمین کننده امنیت راههای آن منطقه و محل استقرار مرزبانان بوده است که با مرگ هارون و دفن وی در این محل، به بقعه هارونیه شهرت یافت.

پس از گذشت نزدیک دو سال از ورود امام به ایران و استقرار در مرو، مأمون که از واگذاری ولایت‌عهدی به امام به انگیزه آرام کردن اوضاع و شورش‌ها و التهاب‌های جامعه طرفی نمی‌بندد، نهایتا تصمیم هولناک و جنایت بار خویش را عملی ساخته و امام را در توس به شهادت می‌رساند . پس از این اقدام ، برای دور داشتن خود از هر اتهامی، از سر تزویر در سوگ امام گریبان چاک داده، پیشاپیش جنازه حضرت با شیون و گریه به عزاداری می‌پردازد و برای تبرئه کامل خود، فرمان می دهد امام در بقعه هارونیه و نزدیک قبر پدرش دفن شود.

اصل بنای داخلی تالار دارالاماره، معبد (آتشکده) بوده که پس از دفن هارون به‌دستو ر مأمون تخریب و به سبک معماری خراسان، چهار دیوار ساده با ارتفاعی نسبتا کوتاه که با گنبدی با خیز کم پوشش یافته بود، بنا و با پنهان شدن در جسد امام، بقعه هارونیه به مشهدالرضا تغییر نام یافت و مشهور شد...

ادامه دارد ...

[soshiant]

تاریخچه

معماران حرم به روايت تاريخ

هر آجرش حكايتي دارد ...

بناي حرم در طول تاريخ و به‌تدريج ساخته شد و گسترش يافت. در به‌وجود آمدن فضاي كنوني حرم، مردان و زناني بلند همت، در هر دوره‌اي از تاريخ ايران زمين، نقشي داشته‌اند كه نام خود را تا ابد زير نام حضرت رضا (عليه السلام) جاودانه كرده‌اند.

هر كاشي و سنگي كه بر ديوارهاي حرم جاي گرفته، نشان از عشق و ارادت مردماني از اين سرزمين به مولا و آقايشان حضرت رضا (عليه السلام) دارد. تاريخ موجود در كتيبه‌‌هاي حرم، از دوره سامانيان تا دوره قاجاريه را نشان مي‌دهد.

سامانيان؛ اولين آبادگران به روايت تاريخ، بوبكر شهمرد، از پيشكاران نوح بن منصور ساماني، شهادت‌گاه علي بن موسي الرضا (عليه السلام)، امام هشتم شيعيان را آباد كرد. به گفته ابن بابويه، محمد بن عبد الرزاق طوسي و امير محمديه، از امراي عهد ساماني، در دوران امارتشان
نسبت به مرقد مطهر امام (عليه السلام) كمال ارادت و توجه داشتند و تزييناتي در حرم به وجود آوردند.

ديالمه؛ تزييناتي مختصر در اوايل قرن چهارم هـ.ق به دستور عضد الدوله ديلمي، مرقد منور امام (عليه السلام) به سبك آن زمان تعمير و تزيين شد.

غزنويان؛ يادگاران مسجد بالاسر يمين الدوله، سلطان محمود غزنوي، عمارت مشهد توس را كه مرقد علي بن موسي الرضا (عليه السلام) و رشيد در آن دوران است، پس از تخريبي كه پدرش سبكتكين غزنوي در قبه به وجود آورد، از نو ساخت و بنايي زيبا بر آن بنياد كرد.

علاوه بر اين، ابوالحسن عراقي معروف به دبير، در اوايل قرن پنجم ضمن مرمت بقعه رضوي، اقدام به ساخت مسجد بالاسر در كنار حرم مطهر كرد. مسجد بالاسر يادگار دوره غزنويان است.

ادامه دارد ...

[soshiant]

تصویر مربوط به دوره ی قاجار

سلجوقيان؛ اولين گنبد

در اين دوره اولين گنبد بر روي بقعه ساخته شد.

امير عماد الدوله در دوره سلجوقي و در اوايل قرن ششم هـ.ق حرم را مرمت كرد. شرف الدين ابو طاهر قمي، وزير سلطان سنجر، گنبد را بر فراز بقعه بنا نهاد و تركان زمرد سلجوقي هم ازاره حرم مطهر را با كاشي‌‌هاي نفيس سنجري به تاريخ اثني عشر و خمس مائه (512) آراستند.

خوارزمشاهيان؛ دوران كاشي‌‌هاي سنجري

در دوره خوارزمشاهيان، كاشي‌كاري در حرم رنگ و بوي بيشتري يافت. در اوايل قرن هفتم هـ.ق بار ديگر ازاره حرم مطهر با كاشي‌‌هاي ممتاز معروف به كاشي سنجري تزيين شد. اكنون اين كاشي‌‌ها با تاريخ اثني عشر و ست مائه (612) در حرم موجود است.

به‌علاوه در اين دوره، اطراف در پيش روي مبارك، در ضلع شمالي رواق دار الحفاظ، با كتيبه‌اي از كاشي چيني مانند ممتاز تزيين شد. در اين كتيبه به خط ثلث برجسته، نام و نسب حضرت امام رضا (عليه السلام) تا حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) مكتوب شده ‌است.

تيموريان؛ مسجد گوهرشاد و مدرسه دو در

عهد تيموري، دوران پربار و با شكوهي از نظر معماري حرم به‌شمار مي‌رود. گوهرشاد خاتون، همسر شاهرخ بن امير تيمور گوركاني، باني معروف مسجد گوهرشاد، در اين دوره زندگي مي‌كرد. از آثار مهم اين دوره، بناي باشكوه مسجد گوهرشاد در جنوب حرم مطهر و دو رواق تاريخي دار الحفاظ و دار السياده است. مدرسه پريزاد، مدرسه دو در و مدرسه سابق بالاسر كه متصل به ضلع غربي دار السياده بود و اكنون جزء رواق دار الولايه است، هم به اين دوره مربوط مي‌شود. همه اين بناها مربوط به دوران حكومت همسر گوهرشاد خاتون يعني شاهرخ
تيموري است.

از آثار ديگر عهد تيموري، ضلع جنوبي صحن انقلاب است كه به همت امير عليشير نوايي، وزير سلطان حسين بايقرا، آخرين امير تيموري، بين سال‌‌هاي 885 ـ 875 هـ.ق ساخته شد.

مسجد گوهر شاد



مدرسه دودر

ادامه دارد ...

[soshiant]

عهد صفويه؛ دوران طلاكاري

دوران صفويه نيز دوران مهمي در تاريخ معماري حرم به شمار مي‌رود.
طلاكاري گنبد و گلدسته، ساخت اولين ضريح مرقد منور، رواق‌‌هاي توحيدخانه، گنبد الله وردي‌خان و گنبد حاتم خاني، همه مربوط به اين دوره است.

شاه طهماسب، شاه عباس و شاه سليمان صفوي، از جمله شاهاني بودند كه در اين دوره با اقدام‌هاي اساسي خود، نامشان را در تاريخ معماري حرم ثبت كردند.

شاه طهماسب صفوي در سال 932 هـ.ق براي اولين بار گنبد را به طلا آراسته كرد و اقدام به تهيه اولين ضريح مرقد منور به سال 957 هـ.ق كرد. علاوه بر اين، ايوان امير عليشير وگلدسته كنار گنبد را هم طلاكاري كرد.




در زمان شاه عباس، صحن انقلاب وسعت يافت و اضلاع شرقي و شمالي و غربي آن با ايوان‌‌ها و حجره‌‌ها ساخته شد و شاه عباس دوم اقدام به تعمير و كاشي‌كاري آن كرد.

در سال 997 هـ.ق كه عبد المؤمن خان ازبك اقدام به غارت اموال آستان قدس رضوي و طلاهاي گنبد كرد، شاه عباس اول در سفري كه به مشهد آمد، مجدداً گنبد را طلاكاري كرد.
اين كار در سال 1016 هـ.ق پايان يافت. عليرضا عباسي اين جريان، يعني آمدن شاه عباس و طلاكاري گنبد را با خط ثلث در كتيبه كمربندي گنبد خطاطي كرده است.


برای دیدن عکس کلیک کنید


شاه سليمان صفوي هم به تعمير رواق دار السياده و طلاكاري مجدد گنبد كه در اثر زلزله سال 1084 هـ.ق آسيب ديده و فرو ريخته بود، اقدام كرد. طلاكاري مجدد گنبد در عهد شاه سليمان، بر چهار ترنج ساقه گنبد به خط محمدرضا امامي كتيبه شده است.

ادامه دارد ...

[soshiant]

دوره افشاريه؛ سقاخانه اسماعيل طلا

بناي گلدسته ضلع شمالي صحن عتيق (صحن انقلاب)، طلاكاري مجدد ايوان امير عليشير و گلدسته بالاي آن و سنگاب سقاخانه اسماعيل طلايي،
همه مربوط به اين دوره هستند.

[soshiant]

دوره قاجاريه؛ دوران آينه‌كاري

دوره قاجاريه هم از نظر معماري، دوران مهمي در تاريخ حرم به شمار مي‌رود. بناي صحن آزادي مربوط به اين دوره است.
در اين عهد، ايوان غربي صحن آزادي به طلا آراسته و به ايوان ناصري معروف شد.
در همين دوران، كاشي‌كاري و تزيينات صحن آزادي انجام شد. علاوه بر اين، در سال 1275 هـ.ق قائم مقام نوري اقدام به آينه‌كاري روضه منوره كرد و در همين دوره بود كه رواق‌‌هاي توحيد خانه، دار الحفاظ و دار السياده آينه‌كاري شد.



رواق توحید خانه



دارالسیاده

[soshiant]

دوره ی پهلوی

در دوره ی بعد از قاجار آستان قدس رضوی به تبدیل محل بناهایی که اغلب مربوط به قرن های قبل بوده, اقدام نمود. چند بنا مانند مسجد بنای قدیم زنانه, مسجد ریاض, گنبد اپک میرزا , رواق پشت, راهرو سقاخانه , محل چلچراغ سابق به دارالشکر, دارالشرف, دارالسلام, دارالذکر, دارالعزه و دارالعباده درآمدند.

احداث صحن موزه (رواق کنونی امام خمینی(رحمة الله علیه), تعویض صندوق عباسی به صندوق سنگی حاج حسین حجارباشی, نصب ضریح چهارم و نوسازیی نقاره خانه نیز به این دوره مربوط است.

چهارمین ضریح به نام ضریح طلا و نقره معروف به (شیر و شكر) است كه در سال 1338 خورشیدى ساخته شده است.

[soshiant]

نقشه مجموعه آستان قدس رضوی

2 . معرفی فضاها :

بقعه مبارکه ، مساجد ، مدارس ، صحن ها ، رواق ها ، مناره ها ، محراب ها

[zaviyehdid]

تزکیه نفس هنرمندان در ساخت و توسعه حرم رضوی

معماری زیبا و چشم نواز اين مکان مقدس دیدگان هر انسان را مبهوت و مجذوب می‌کند و هنرهاي به کار رفته در آن نمایانگر و تجلي گاه هنر اسلامي است، این مکان از اوج عظمت هنر اسلامی حکایت دارد و معماری این گنجینه دارای معمایی شگفت است و در پس این بنای عظیم و معنوی معرفتی نهفته است.

هنرمندان و معمارانی که در ساخت و توسعه حرم رضوی نقش داشته‌اند ابتدا تزکيه نفس مي کردند و سپس دست به آفرينش آثار هنري مي‌زدند و از سر عشق و ارادت اين آثار را پديد مي‌آوردند بنابراین یکی از رازها و معماهای شگفت‌انگیزی که بر زیبایی بیشتر این بنای معنوی افزوده همین تزکیه نفس معماران است.